Öryggi og rétt vinnubrögð við borun – fræðsla og leiðbeiningar | SG Handverk

Öryggi og rétt vinnubrögð við borun

Borun virðist oft einföld vinnsla, en snúningskraftur vélarinnar, beittir borar og laus vinnustykki geta skapað verulega hættu ef uppsetning eða vinnubrögð eru ekki rétt.

Örugg borun hefst áður en vélin er ræst. Réttur bor, hæfilegur snúningshraði, trygg festing vinnustykkisins og viðeigandi hlífðarbúnaður skipta jafn miklu máli og sjálf borunin.

Veldu rétta vél og bor

Vél, bor og fylgibúnaður þurfa að henta efninu, stærð gatsins og þeirri vinnslu sem á að framkvæma.

Áður en borun hefst þarf að ganga úr skugga um að:

• Vélin ráði við stærð og gerð borsins.
• Borinn sé ætlaður fyrir efnið sem bora á í.
• Borinn sé beittur og óskemmdur.
• Skaft borsins passi rétt í spennuna.
• Snúningshraðinn henti efni og þvermáli borsins.
• Vinnustykkið komist fyrir og hægt sé að festa það tryggilega.
• Hlífar og annar öryggisbúnaður séu á sínum stað.

Stór bor og holusagir krefjast almennt lægri snúningshraða en borar með minna þvermál. Rangur hraði getur aukið hita, skemmt borinn og valdið því að hann grípi í efnið.

Skoðaðu vélina áður en hún er ræst

Athugaðu ástand rafmagnssnúru, klóa, rofa, spennu og hlífa áður en unnið er með vélina. Ekki nota vél sem er skemmd, óstöðug eða með lausar festingar.

Á standborvél þarf einnig að athuga að:

• Vélin standi stöðug og sé tryggilega fest.
• Borðið og vélarhausinn séu læst í réttri stöðu.
• Borinn sé rétt festur í spennunni.
• Spennulykillinn hafi verið fjarlægður.
• Borinn rekist ekki í borð, stýringu eða festingar.
• Dýptarstoppið sé rétt stillt.
• Vinnusvæðið sé hreint og vel upplýst.

Ef spennulykill er skilinn eftir í spennunni getur hann kastast frá vélinni þegar hún er ræst. Myndaðu þér því fasta venju: hertu spennuna og fjarlægðu lykilinn strax.

Festu vinnustykkið tryggilega

Eitt mikilvægasta öryggisatriðið við borun er að festa vinnustykkið. Bor getur gripið í efnið og snúið því með miklum krafti.

Á standborvél skal festa vinnustykkið við borðið með:

• Þvingum.
• Vélarskrúfstykki.
• Sérhæfðum festingum.
• Stýringu og endastoppum þegar það á við.

Ekki skal halda litlu vinnustykki eingöngu með höndunum. Ef borinn grípur í það getur stykkið snúist hratt, kastast til eða slegið í hendur notandans.

Festingin þarf að koma í veg fyrir að vinnustykkið geti snúist, færst til eða lyfst þegar borinn er dreginn upp.

Við notkun handborvélar þarf vinnustykkið einnig að vera tryggilega fest. Ekki halda stykkinu í annarri hendi og bora með hinni.

Viðeigandi hlífðarbúnaður

Notaðu ávallt augnhlífar við borun. Spænir, flísar og brot úr bor eða vinnustykki geta kastast frá vinnslusvæðinu.

Eftir verkefni og efni getur einnig þurft:

• Heyrnarhlífar.
• Viðeigandi rykgrímu eða öndunarvörn.
• Andlitshlíf til viðbótar við augnhlífar.
• Hentugan vinnufatnað og lokaða skó.

Sítt hár þarf að binda upp og fjarlægja skal skartgripi, reimar og annan lausan fatnað sem getur flækst í snúningsbúnaði.

Ekki skal nota lausa hanska nálægt snúningsbori, spennu eða spindli. Hanski getur flækst í búnaðinum og dregið höndina að vélinni.

Stilltu réttan snúningshraða

Snúningshraði ræðst meðal annars af:

• Þvermáli borsins.
• Gerð bors.
• Efninu sem borað er í.
• Afli og gerð vélar.
• Leiðbeiningum framleiðanda.

Eftir því sem þvermál borsins eykst þarf snúningshraðinn almennt að lækka. Þetta á sérstaklega við um sponsbora, spaðabora, snigilbora og holusagir.

Þegar borað er í málm þarf einnig að taka mið af gerð málmsins og efni borsins. Viðeigandi skurðarolía eða kælivökvi getur minnkað hita og núning þegar vinnslan og efnið leyfa.

Stöðva skal standborvélina og taka hana úr sambandi við rafmagn áður en reimar eða aðrar hraðastillingar inni í vélarhúsi eru færðar.

Byrjaðu borun með stjórnuðum hætti

Stilltu borinn yfir merkinguna áður en vélin er ræst. Beittu síðan hóflegum og jöfnum þrýstingi svo borinn fái að skera efnið.

Of mikill þrýstingur getur:

• Aukið hita og slit.
• Beygt eða brotið borinn.
• Valdið því að borinn festist.
• Fært vinnustykkið úr stað.
• Aukið hættu á bakslagi.
• Skilað ónákvæmu eða rifnu gati.

Lyftu bornum reglulega úr djúpum götum svo spænir komist frá og borinn kólni. Þetta á sérstaklega við um djúp göt og borun í þétt efni.

Minnkaðu þrýstinginn þegar borinn nálgast hina hlið vinnustykkisins. Þá minnkar hættan á að hann grípi skyndilega í efnið eða rífi brúnina þegar hann kemur í gegn.

Undirlagsstykki getur dregið úr rifnun við gegnumgangandi borun og verndar jafnframt borð standborvélarinnar.

Örugg notkun handborvélar

Við notkun handborvélar þarf að standa stöðugt og halda vélinni þannig að hægt sé að bregðast við ef borinn festist.

Við krefjandi borun skal:

• Halda vélinni með báðum höndum þegar það er mögulegt.
• Nota hliðarhandfang ef vélin er búin slíku.
• Gera ráð fyrir mögulegu bakslagi.
• Hafa líkama og hendur ekki í þeirri stefnu sem vélin getur kastast.
• Forðast að bora úr óstöðugri eða teygðri líkamsstöðu.
• Stöðva vélina strax ef borinn festist.

Ekki reyna að halda áfram borun með því að ræsa vélina aftur meðan borinn situr fastur. Stöðvaðu vinnuna, aftengdu vélina og finndu ástæðuna fyrir því að borinn festist.

Sumar nýrri handborvélar eru með rafræna bakslagsvörn sem getur stöðvað mótorinn ef borinn festist og vélin byrjar að snúast skyndilega. Slíkur búnaður getur dregið úr hættu en kemur ekki í stað réttra vinnubragða og öruggrar líkamsstöðu.

Stórar holusagir og dósaborar

Stór holusög myndar mikið snúningsvægi. Ef tennurnar grípa í efnið getur handborvélin snúist harkalega í gagnstæða átt og snúið upp á úlnlið eða handlegg.

Þegar stór holusög er notuð þarf að:

• Ganga úr skugga um að vélin sé ætluð fyrir þvermál hennar.
• Nota lágan gír og hæfilegan snúningshraða.
• Nota hliðarhandfang ef það er til staðar.
• Halda handborvélinni tryggilega með báðum höndum.
• Festa vinnustykkið.
• Beita léttum og jöfnum þrýstingi.
• Lyftu söginni reglulega til að losa spæni og draga úr hita.
• Stöðva vélina strax ef sögin festist.

Standborvél getur verið öruggari og nákvæmari kostur þegar hægt er að koma vinnustykkinu fyrir á borðinu og festa það tryggilega. Vélin fjarlægir þó ekki snúningskraftinn. Krafturinn flyst yfir í vinnustykkið og getur snúið því harkalega ef það er ekki fest.

Ef holusög eða bor festist skal stöðva vélina og bíða þar til allt hefur stöðvast. Taktu vélina úr sambandi við rafmagn eða fjarlægðu rafhlöðuna áður en búnaðurinn er losaður.

Ef fjarlægja þarf efnisbút sem hefur fest inni í holusöginni skal einnig aftengja vélina fyrst. Notaðu hentugt verkfæri og haltu fingrum frá beittum tönnum sagarinnar.

Borun í málm

Við borun í málm myndast oft langir og beittir spænir. Ekki fjarlægja þá með fingrunum og ekki reyna að sópa þeim frá meðan vélin er í gangi.

Stöðvaðu vélina og notaðu bursta, töng eða annað hentugt verkfæri til að fjarlægja spæni.

Vinnustykki, bor og spænir geta orðið mjög heit. Gefðu þeim tíma til að kólna eða notaðu viðeigandi verkfæri við meðhöndlun.

Málmstykki þarf að festa sérstaklega vel. Ef borinn grípur í það getur það snúist með miklum krafti og beittar brúnir valdið alvarlegum skurðum.

Tappa-/hulsuborun

Tappa-/hulsuborvél vinnur með snúningsbori inni í beittum holmeitli. Vinnustykkið þarf því að vera fest tryggilega og skurðarbúnaðurinn rétt upp settur.

Ganga þarf úr skugga um að:

• Bor og holmeitill séu rétt fest.
• Rétt bil sé á milli bors og holmeitils.
• Borinn snúist óhindrað.
• Op fyrir spæni snúi í rétta átt.
• Dýptarstoppið sé rétt stillt.
• Vinnustykkið geti hvorki færst né lyfst.

Taktu vélina úr sambandi við rafmagn áður en skipt er um bor eða holmeitil. Gættu einnig að því að skurðarbúnaðurinn getur orðið mjög heitur við notkun.

Ekki skal nota tappaborbúnað á hefðbundna standborvél nema framleiðandi vélarinnar samþykki það sérstaklega. Álagið við tappa-/hulsuborun er frábrugðið hefðbundinni borun og getur skemmt vél sem ekki er hönnuð fyrir slíka vinnslu.

Ryk, spænir og hreint vinnusvæði

Við borun í tré og plötuefni getur myndast fínt ryk auk spóna. Notaðu viðeigandi ryksöfnun eða sogbúnað þegar það er mögulegt og öndunarvörn eftir þörfum.

Ekki láta spæni safnast upp í kringum bor, spennu eða vinnustykki. Stöðvaðu vélina áður en vinnusvæðið er hreinsað og notaðu bursta eða sogbúnað í stað þess að færa spæni með höndunum.

Hreint vinnusvæði auðveldar einnig að sjá festingar, merkingar og hugsanlegar skemmdir á búnaði.

Ef borinn festist eða brotnar

Ef bor festist, brotnar eða vélin gefur frá sér óvenjulegt hljóð skal:

1. Sleppa rofanum eða stöðva vélina.
2. Bíða þar til allir hlutir hafa stöðvast.
3. Taka vélina úr sambandi við rafmagn eða fjarlægja rafhlöðuna.
4. Athuga festingu vinnustykkisins.
5. Finna orsökina áður en borinn er losaður eða vinnan heldur áfram.
6. Skipta um skemmdan búnað í stað þess að reyna að nota hann áfram.

Ekki snerta brotinn bor eða heita spæni með berum höndum.

Taktu vélina úr sambandi áður en stillingum er breytt

Aftengdu vélina frá rafmagni eða fjarlægðu rafhlöðuna áður en:

• Skipt er um bor eða skurðarbúnað.
• Reimar eða hraðastillingar eru færðar.
• Hlífar eru opnaðar.
• Fastur bor eða holusög er losuð.
• Efnisbútur er fjarlægður úr holusög.
• Vélin er hreinsuð eða þjónustuð.
• Hendur þurfa að fara nálægt spennu, spindli eða öðrum hreyfanlegum hlutum.
• Það er ekki nóg að vélin sé eingöngu slökkt á rofanum þegar unnið er við skurðarbúnaðinn.

Góð vinnubrögð verða að venju

Örugg borun byggist ekki á einu atriði heldur samspili réttrar vélar, hentugs bors, hæfilegs snúningshraða, öruggrar festingar og einbeitingar notandans.

Áður en vélin er ræst er gott að spyrja:

• Er réttur bor í vélinni?
• Er hann beittur og óskemmdur?
• Er snúningshraðinn réttur?
• Er vinnustykkið tryggilega fest?
• Er spennulykillinn fjarlægður?
• Eru hlífar á sínum stað?
• Er vinnusvæðið hreint?
• Get ég stöðvað vélina strax ef eitthvað fer úrskeiðis?

Nokkrar sekúndur sem fara í þessa yfirferð geta komið í veg fyrir skemmdir, mistök og slys. Fylgdu ávallt leiðbeiningum framleiðanda vélar, bors og fylgibúnaðar.