Tappa- og hulsuborun – fræðsla og leiðbeiningar | SG Handverk

Tappa-/hulsuborun

Tappasamsetningar hafa lengi verið notaðar í húsgagnasmíði, hurðir, borð, stóla og aðrar smíðar þar sem krafist er sterkrar og nákvæmrar samsetningar. Þær byggjast á því að tappi á öðrum viðarhlutanum falli inn í samsvarandi tappagat á hinum.

Vönduð tappasamsetning getur verið bæði sterk og endingargóð, en nákvæmni skiptir miklu máli. Tappagatið þarf að vera beint, rétt staðsett og hæfilega stórt svo tappinn falli þétt í það án þess að samsetningin verði of þröng.

Hvað gerir tappa/-hulsuborvél?

Tappa-/hulsuborvél er sérhæfð vél til að gera ferköntuð eða aflöng tappagöt í tré. Vélin vinnur tappagatið en tappinn sjálfur er yfirleitt gerður með sög, fræsara eða öðrum verkfærum.

Skurðarbúnaðurinn samanstendur af tveimur hlutum:

• Snigilbor sem snýst inni í meitlinum og fjarlægir megnið af efninu.
• Ferköntuðum holmeitli sem sker hornin og mótar hliðar tappagatsins.

Þannig verður til ferkantað gat í einni vinnsluaðgerð. Með því að gera fleiri skurði hlið við hlið er hægt að útbúa lengri tappagöt.

Kostir tappa/-hulsuborvélar

Hægt er að gera tappagöt með hefðbundnum borum, fræsara eða handmeitlum. Sérhæfð tappa/-hulsuborvél getur þó sparað mikinn tíma þegar gera þarf mörg eða endurtekin tappagöt.

Helstu kostir hennar eru:

• Bein og nákvæm tappagöt.
• Ferköntuð horn án mikillar eftirvinnslu.
• Góð stjórn á dýpt og staðsetningu.
• Auðveld endurtekning þegar mörg eins göt eru gerð.
• Vinnustykkið er fest á meðan skurðurinn fer fram.
• Minni þörf fyrir að hreinsa tappagatið með handmeitli.

Vélin nýtist því sérstaklega vel við húsgagnasmíði, hurðasmíði og aðra vinnu þar sem margar sambærilegar samsetningar koma fyrir.

Tappagat og tappi þurfa að passa saman

Tappagatið er aðeins annar helmingur samsetningarinnar. Tappinn þarf að vera unninn þannig að hann falli rétt í gatið.

Of laus tappi getur veikt samsetninguna og skapað sýnileg bil. Of þröng samsetning getur aftur á móti valdið því að viðurinn springi eða límið skafist af þegar hlutunum er þrýst saman.

Gott er að prófa samsetninguna á afgangsefni áður en endanleg vinnsla hefst. Þá er hægt að staðfesta breidd, dýpt og staðsetningu tappagatsins og stilla vinnsluna áður en borað er í sjálft smíðastykkið.

Rétt stærð vélar og skurðarbúnaðar

Við val á tappa-/hulsuborvél þarf að skoða hvers konar verkefni hún á að sinna.

Meðal þess sem skiptir máli er:

• Hvaða stærðir holmeitla og bora vélin tekur.
• Hámarksdýpt tappagats.
• Hæð og stærð vinnustykkja sem komast fyrir í vélinni.
• Fjarlægð frá meitli að stoð vélarinnar.
• Hreyfisvið borðsins.
• Festingar fyrir vinnustykkið.
• Stöðugleiki og þyngd vélarinnar.
• Hve auðvelt er að stilla endastopp og endurtaka skurði.

Fyrir minni verkefni getur borðvél verið hentug. Fyrir stærri vinnustykki eða reglulega notkun getur stærri og þyngri vél veitt aukinn stöðugleika og meira vinnurými.

Renniborð og örugg festing

Renniborð auðveldar nákvæma staðsetningu vinnustykkisins undir meitlinum. Þá er hægt að færa það til hliðar og fram eða aftur með handhjólum án þess að losa það eftir hvern skurð.

Þetta getur verið mikill kostur þegar gera þarf langt tappagat eða mörg göt með sömu staðsetningu. Endastopp hjálpa einnig til við að afmarka lengd gatsins og endurtaka vinnsluna.

Vinnustykkið verður alltaf að vera fest tryggilega. Skurðarbúnaðurinn getur gripið í viðinn og lyft stykkinu þegar meitillinn er dreginn upp. Laus festing getur því bæði skemmt tappagatið og skapað hættu fyrir notandann.

Uppsetning holmeitils og bors

Rétt uppsetning skurðarbúnaðarins hefur mikil áhrif á vinnslugæði og endingu hans. Borinn þarf að sitja rétt inni í holmeitlinum og nægilegt bil þarf að vera á milli þeirra svo þeir nuddist ekki saman.

Ef bilið er of lítið getur myndast mikill hiti og skurðarbúnaðurinn skemmst. Ef það er of mikið getur vinnslan orðið óhrein og borinn ekki fjarlægt efnið nægilega vel.

Fylgja skal leiðbeiningum framleiðanda við uppsetningu, þar sem rétt bil og aðferð geta verið mismunandi eftir vél og skurðarbúnaði.

Einnig þarf að ganga úr skugga um að:

• Holmeitillinn sé hornréttur á stýringu og vinnustykki.
• Snigilborinn snúist óhindrað inni í meitlinum.
• Op fyrir spæni snúi í rétta átt samkvæmt leiðbeiningum.
• Allar festingar séu hertar áður en vélin er ræst.
• Dýptarstoppið sé rétt stillt.

Merkingar og staðsetning tappagats

Nákvæmar merkingar auðvelda uppsetningu og draga úr líkum á mistökum. Merktu miðlínu, lengd, breidd og dýpt tappagatsins áður en vinnslan hefst.

Stilltu stýringu og borð þannig að holmeitillinn fylgi miðlínunni. Gott er að gera prufuskurð í sambærilegt afgangsefni og mæla niðurstöðuna áður en unnið er í endanlegt smíðastykki.

Þegar mörg eins tappagöt eru gerð geta endastopp tryggt að þau byrji og endi alltaf á sama stað.

Lengri tappagöt unnin í nokkrum skrefum

Aflangt tappagat er gert með röð skurða. Yfirleitt er byrjað á að afmarka báða enda þess og síðan er efnið á milli fjarlægt í áföngum.

Forðast skal að þvinga meitilinn niður eða taka of mikið efni í einu. Þegar aðeins önnur hlið meitilsins sker í heilt efni getur hann leitast við að sveigja út í áður gerðan skurð. Því þarf að skipuleggja röð skurðanna og fylgja ráðleggingum framleiðanda.

Dragðu meitilinn reglulega upp svo spónn komist frá skurðarsvæðinu. Uppsafnaður spónn eykur mótstöðu, myndar hita og getur valdið því að bor eða meitill festist.

Hóflegur og jafn þrýstingur

Beita skal jöfnum og stjórnuðum þrýstingi á handfang vélarinnar. Holmeitill og bor eiga að skera efnið en ekki vera þvinguð í gegnum það.

Mikill þrýstingur getur:

• Aukið hita og núning.
• Skemmt eggjar meitilsins.
• Beygt eða brotið borinn.
• Fært vinnustykkið úr stað.
• Valdið óhreinum eða skökkum skurði.

Harður og þéttur viður krefst oft hægari mötunar og tíðari losunar á spæni en mýkri viðartegundir.

Beittur skurðarbúnaður skiptir máli

Bitlaus bor eða holmeitill krefst meiri þrýstings og skilar lakari vinnslu. Merki um að búnaðurinn þurfi viðhald geta verið aukinn hiti, rifnar brúnir, hæg vinnsla eða að vélin þurfi óeðlilega mikinn þrýsting.

Nota þarf rétt verkfæri og aðferð við brýningu holmeitils og bors. Varast skal að breyta ytri flötum holmeitilsins þannig að lögun hans og stærð raskist. Fylgdu ávallt leiðbeiningum framleiðanda um brýningu, viðhald og endurnýjun skurðarbúnaðarins.

Öryggi við tappa-/hulsuborun

Tappa-/hulsuborvél vinnur með snúningsbori og beittum holmeitli. Rétt uppsetning og örugg vinnubrögð eru því mikilvæg.

Hafðu eftirfarandi í huga:

• Notaðu viðeigandi augnhlífar.
• Festu vinnustykkið tryggilega áður en vélin er ræst.
• Haltu höndum frá skurðarbúnaði og hreyfanlegum hlutum.
• Notaðu ekki lausan fatnað, skartgripi eða hanska nálægt snúningsbúnaði.
• Fjarlægðu ekki spæni meðan vélin er í gangi.
• Bíddu þar til vélin hefur stöðvast að fullu áður en stillingum er breytt.
• Taktu vélina úr sambandi við rafmagn áður en skipt er um bor eða holmeitil.
• Gættu að því að skurðarbúnaðurinn getur orðið mjög heitur við notkun.
• Notaðu viðeigandi bursta eða verkfæri til að fjarlægja spæni – ekki fingurna.
• Fylgdu alltaf notkunar- og öryggisleiðbeiningum framleiðanda.

Nákvæm uppsetning skilar sterkari samsetningu

Tappa-/hulsuborvél getur gert vinnslu tappagata hraðari, nákvæmari og endurtekningarhæfari. Vélin kemur þó ekki í stað vandaðra merkinga, réttrar festingar og prófunar á samsetningunni.

Þegar holmeitill og bor eru rétt upp sett, vinnustykkið tryggilega fest og skurðirnir teknir í hæfilegum skrefum verður niðurstaðan hreint og nákvæmt tappagat sem leggur grunn að sterkri og endingargóðri samsetningu.